Etablering
Organisasjon
Verksemder
Prisar
Biografiar
Arkiv og brev
Utsmykking
Johan Ernst Gunnerus

 

Johan Ernst Gunnerus (1718-1773)

Minnetale over Johan Ernst Gunnerus på Høytidsdagen i 1927 ved Halfdan Bryn:

 

Foredrag om Gunnerus ved 200-årsjubileet i 1960:

  • pdf Erling Sivertsen : Johan Ernst Gunnerus som zoolog, Høytidsdagen 26. februar 1960.
  • pdf Ragnvald Iversen : Johan Ernst Gunnerus som humanist, Jubileumsmøtet 7de mai 1960.
  • pdf Rolf Nordhagen : Biskop Johan Ernst Gunnerus som naturforsker og hans forbindelse med Linné, en biografisk skisse bygd over et foredrag i Jubileumsmøtet 7de mai 1960.

 

Til høgre: Minnemedalje over Johan Ernst Gunnerus i 1927, advers og revers forgylt tambak. Gunnerusmedaljen i bronse nederst.

 

Biografi ved Trygve lysaker i Norsk biografisk leksikon, via Store norske leksikon.

 

Flora Norwegica

 

Johan Ernst Gunnerus i Trondheim

 

Teologi og naturvitskap i Trondheim på 1700-talet
Det er ei vél kjend sak at Johan Ernst Gunnerus (1718–73), då han som nyutnemnd biskop kom til Trondheim i 1758, bar med seg store planar om å setja i verk vitskapleg aktivitet av ymse slag i tilknytnad til bispegjerninga i det nordafjelske Noreg. Han var då heller ikkje sein med å spreia informasjon om desse planane til sine underordna geistlege i bispedømmet. Same haust sende han såleis ut eit såkalla hyrdebrev til presteskapet i ”Tronhjems Stift” – prenta og utgjeve av Jens Christensen Winding i Trondheim s. å. (Gunnerus 1758). Om den vitskaplege verksemd han ser for seg, nemner han her i første omgang ”Oratorie, Poesie, den naturlige og anden Historie, Physik, de naturlige Tings Hensigt og Guddommelige Øjemerke, Oeconomie, Physiologia Empirica og andre Ting, som, og for saa vidt, de lader sig afhandle paa en smuk og behagelig Maade, og ikke overstiger fornuftige Ustuderedes Horizont…”. Interessant for det eg gjerne vil sjå litt nærare på i det følgjande, er då dette med ” de naturlige Tings Hensigt og Guddommelige Øjemerke”. Kva ligg det i dét, kan vi gjerne spørja.

Dette med ’hensigten og det guddommelige øjemerket’, saman med m. a. noko han seinare sende ut til prestane i Nord-Noreg i samband med ei visitasreis dit allereie året etter i 1759, synest å ha stått sentralt i det vi må kunna kalla biskopens teologiske legitimering for å driva med naturvitskaplege syslar, meiner eg det er rett å seia. I brevet til prestane gir han såleis uttrykk for at han forventar å ”faae tilstrækkelig og fornøyelig Efterretning om de Ting som hører til Guds Ære” dit han kjem (jf. Hagland 2002, 113). Av samanhengen ser vi at det er naturfagleg informasjon og data han er ute etter i så måte. Det kan, etter mi meining, gjerne hevdast at mykje av drivkrafta bak Gunneri interesser for vitskapleg verksemd – og særleg for naturvitskap – kan søkjast i samtidig teologi, og då spesielt ei teologisk retning kjend som ’physico-theologie’ eller ’natural theology’ ute i Europa på den tida. Etter mi meining har dette ikkje vore sterkt nok framheva i samband med den delen av den vitskaplege verksemda som Gunnerus sjølv stod for, etter at han, Suhm og Schøning grunnla Det Throndhjemske Selskab i 1760,  det som frå 1767 av har heitt Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab.

Eg vil då her prøva å gi ei kort skisse av bakgrunnen for den nemnde teologiske retninga og så i nokon monn knyta dette opp mot det Johan Ernst Gunnerus bidrog med av vitskaplege studiar, særleg i botanikk og zoologi medan han var i Trondheim. For eit grundigare oversyn over denne teologien kan det i samanhengen her visast til kapitlet ”Der Traditionsstrom der Physikotheologischen Bewegung” hjå Philipp (1957, 21–73). Det sentrale i denne teologien, som godt kan seiast å ha skolastiske røter, er at mennesket kan ha eller få kjennskap til Gud, ikkje gjennom overnaturlege openberringar, men gjennom hans skaparverk i naturen. Denne teologien, som voks fram kring 1700, var då avhengig av vitskapleg kunnskap om naturen, der naudsynet av å sjå Gud som ei første årsak – det ’kosmologiske’ provet – stod sentralt. Saman med dette vart eit ’teleologisk’ prov hevda, der oppfatninga om at det eksisterte orden og føremål i universet var rådande. Dette i motsetnad til eit såkalla ’ontologisk’ prov, som er avleidd a priori frå ideen om Gud. Physico-theologien gjekk då ut frå at alt er skapt og ordna nøyaktig slik det er med eit føremål. Den harmoni og tilpassing som ein ser i heile skaparverket og i kvar einskild del av det, er uttrykk for det gode og for visdom – i røynda for Guds eksistens. (jf. t. d.Vidal 2003, 61 ff.)

Ut over 1700-talet kom denne retninga til å stå særleg sterkt i England og Tyskland, men fekk innpass også elles i Europa, som vi skal sjå etter kvart. Det er mest sannsynleg å tru at Gunnerus har vorte kjend  med physico-theologien under sitt lange opphald i Tyskland på 1740 og 1750-talet – ikkje minst som student hjå filosofen Christian Wolff i Halle (jf. Hagland 2005a, 13 og Philipp1957, 73). Fleire verk om denne teologien kom i alle fall ut i Tyskland  i denne perioden.  Det heile hadde utgangspunkt i England, der botanikaren John Ray (1627–1705) nok la mykje av grunnlaget med verket Wisdom of God Manifested in the Works of Creation, utgjeve i London 1691 og med Three Physico-Theological Discourses frå 1692. Gjennom ein serie førelesingar dedisert til naturvitskapsmannen Robert Boyle (1627–1691) frå 1692 og frametter – The Boyle Lectures –  i regi av det vektige Royal Society i London, vart elles idear om samanhengar mellom natur og Guds eksistens utvikla og spreidde vidare. Dette kan seiast å toppa seg gjennom ei rekkje på 16 førelesingar som vart haldne innom denne serien i åra 1711 og 1712 av William Derham (1657–1735) ’Recteur d’Upministre dans le Compté d’Essex & Membre de la Societé Royale’.  Desse førelesingane vart gjevne ut i boks form i London 1713 og 1715 (Derham 1713 og 1715) og sidan ganske vide spreidd, ser det ut til. Den første delen av verket (1713) vart i alle fall både omsett til italiensk (1719), til fransk (1726)  , til nederlandsk (1728) og til tysk (1730) , andre delen (1715) også til dansk, prenta i København 1759.  Men det er altså liten grunn til å tru anna enn at Gunnerus hadde kjennskap til dette stoffet i god tid før den danske utgåva kom.

Kjernen i denne physico-theologiske tenkinga kjem godt fram i Derhams føreord til utgåva frå 1713, som altså var grunna på førelesingane han hadde halde i 1711 og 1712. Her gir han tributt til mannen som hadde gjeve namn til førelesingsserien ved å visa eksplisitt til den teologien vi her er opptekne av. Boyle var, seier Derham – og eg siterar i omsetjing frå den utgåva eg har hatt tilgang til – den franske:  ”overtydd om at ingenting kunne bidra meir til å nøra det fromme i hjartet og til å fremja den sanne religion enn kjennskap til tilhøve i naturen”  Og vidare: ” Ettersom han etablerte denne førelesing(srekkj)a for å forsvara den kristne religion mot ateistar og vantru, tykte eg, etter at eg var utpeika til å fylla dei, at eg  ikkje betre kunne ta hand om intensjonane hans enn å gi meg i gang med å visa Guds eksistens og eigenskapar ved det eg kan kalla Mr Boyles eigen metode – det vil seia ved hjelp av physico-theologi eller natur teologi”.  Det er truleg like rett å framheva Ray som Boyle i ein slik samanheng, utan at det er avgjerande for oss her. Det var i alle fall slik at Derham i 1713 også stod for ei ny utgåve av Rays bok frå 1691 (jf. ODNB).

Det som synest interessant for oss å finna ut meir om, er, slik eg ser det, i kva grad denne teologien kom til å få noko å seia for det gryande vitskaplege miljøet kring Selskabet i Trondheim frå 1760-talet og frametter. I så måte er det nok Gunnerus og hans vitskaplege arbeid vi bør sjå nærare på. Ein grundig og systematisk gjennomgang av  den vitskaplege produksjonen hans med dette for auga, kunne kanskje ha noko for seg. Men det ville sjølvsagt føra for langt her. Opne, direkte referansar til physico-theologi eller natural theology er i alle fall vanskelege å finna hos Gunnerus – og for så vidt hos andre i det aktuelle miljøet, meiner eg det er rett å hevda. Det er nok meir som ei ideologisk motivasjonskraft attom det å driva vitskapleg arbeid, og då særleg naturvitskap, vi må sjå denne teologien. Det synest nemleg allment sett ute i Europa å vera slik at ein har oppfatta ‘natural theology’ som ei hjelp framover snarare enn som eit hinder for naturvitskapleg verksemd i den tida det her er tale om.

Det kan då vera av ei viss interesse å stilla spørsmål om kvifor teologen og den filosofisk velskolerte Gunnerus skulle komma til å ofra så mykje av sine vitskaplege interesser på naturvitskap – særleg då botanikken. Fleire interessante hypotesar har vore sette fram når det gjeld dette. Når det gjeld botanikken er det eit faktum at den tyskfødde botanikaren Georg Christian Oeder (1728–1791) var i Trondheim i åra 1758–1760 – altså idet Gunnerus kom til byen som biskop i det nordafjelske og eit par år framover. Jamvel om det er så at det først var i 1764 at Gunnerus for alvor tok til å arbeida med plantene (jf. Rønning 2005, 56) har interessa hans for botanikk vore sett i samband med Oeders arbeid med ein dansk flora (Oeder 1761–1770). Det har jamvel vore hevda at det var av nasjonale grunnar at Gunnerus – i ein slags opposisjon mot det prosjekt Oeder hadde fått av kongen – tok opp arbeidet som leidde fram til Flora Norvegica (1766–1772). Dette kan neppe vera anna enn spekulasjon. Vi må i denne samanhengen òg ta omsyn til det faktum at Gunnerus i tillegg til interessa for botanikk også kom til å interessera seg sterkt for anatomi og marinzoologi (jf. Sakshaug 2005, 63–72) med vekt på taksonomi og systematikk.

Dette gir etter mitt syn god meining om vi ser det heile i lys av den teologiske retninga vi har peika på i det føregåande. Phsysico-theologien innebar i høg grad det å finna samanheng, gi beskrivingar av og klassifisera Guds skaparverk. Eg trur det gir den beste forståingshorisonten for den innsats Gunnerus gjorde på dei fagfelt vi her har nemnt – i praksis kan vi, slik eg ser det, seia at desse aktivitetane på ingen måte stod i motsetnad eller i noko konkurranseforhold til hans teologiske interesser og skolering, det kan godt sjåast som ein integrert del av denne. Og det har truleg overføringsverdi til vitskapleg arbeid han gjorde på andre område enn det reint naturfaglege (jf. Hagland 2005b, 78f). Det må her også kunna visast til at Carl von Linné i vitskapleg samanheng klårt vedkjende seg physiko-teologiske synspunkt (jf. Philipp 1957, 28). Gunnerus og Linné hadde utover på 1760-talet ganske omfattande fagleg brevkontakt med kvarandre, og delar av korrespondansen dei imellom er bevart og utgjeven (Amundsen 1976). Dei kan godt seiast å ha stått på same ideologiske grunnlag i sine botaniske undersøkingar, meiner eg det er rett å seia.

Denne physico-theologien søkte, med tillit og tiltru til den heilage skrift, også å forklara uvanlege fenomen av ymse slag ved hjelp av naturens ordinære lover – også fantastiske historier frå  Bibelen var det råd å kritisera på slikt grunnlag. I utgangspunktet ville då physico-theologien utelukka det overnaturlege og mirakuløse. Dette endra seg noko ut gjennom det 18. hå., men det skal vi la liggja der (jf. elles Vidal 2003). Eit godt døme på det eg oppfattar som ein physico-theologisk liten eksersis av Gunnerus, er avhandlinga hans om Kraken – dette sjøuhyret som det fanst så mange folkelege førestillingar om, og som jamvel vår tids nobelprisvinnar  i litteratur, J. M. Coetze, har vore innom i ein av sine tidlege romanar (Coetze 1987, 140). Gunneri avhandling om sjømonstert vart trykt posthumt i DKNVS Skrifter1784 med den omstendelege tittelen ”Critiske tanker om Kraken, Søeormen og nogle flere Vidunder i Havet” (Gunnerus 1784).

 Det bør då oppfattast som meir enn rasjonalistisk snusfornuft når Gunnerus i sin omtale av Kraken held fram at han ”keedes ved at anføre videre af de gamles og Nyeres Efterretninger om dette Dyrs forunderlige Størrelse, Natur og Egenskaber.” Han vil difor heller gi seg til, som han seier ”at fremsette de Grunde, som have overbeviset mig om, at alle de Efterretninger, man har om dette Dyr, ere ikkun en urimelig og latterlig Fabel.” Difor har han sett seg føre ”at giøre fuldkommen begribeligt hvad Oprindelse denne Fabel har havt” (1784, 6). Med logiske, naturvitskplege fakta som bevisgrunnlag – t. d. observasjonar av Søedyr som Rosmer og Havert kan han konkludera som følgjer: ”Af alt dette slutter jeg vist, at Kraken er intet andet end en Digt” (1784, 9).  I tillegg til Kraken har han også andre ’Vidunder’ i havet oppe til vurdering – Søeorm, Havmand, Draug og Nøkk er med i diskusjonen, som Gunnerus oppsummerer, meiner eg det er rett å seia, med ein physico-theologisk kraftsats når det gjeld draugen og nøkken spesielt: ”Men da disse Ting henhøre i den egentlige Forstand til Spøgelser, saa kan en Naturkyndig ikke værdige dem sin Opmærksomhed. De bør henvises til Ammestuerne; endskiønt de Mænd ikke kan være ligegyldige derimod, hvis Embede det er, at udrydde hos Pøbelen den gamle Suurdei” (1784, 44). 

Desse få liner då berre for å minna om at det attom den vitskaplege aktivitet som starta i Trondheim ved midten av 1700-talet, og den faglitteratur som oppstod i samband med denne, fanst styrande tankar som det ikkje alltid er så lett å få auga på når vi ser det heile frå vår tid utsynsstad.


Tekst: Jan Ragnar Hagland


Litteratur:

Amundsen, Leif (ed.). 1976. Johan Ernst Gunnerus og Carl von Linné; Brevveksling 1761–1772. Trondheim–Oslo–Bergen–Tromsø: Universitetsforlaget.

Coetze, J. M. 1987 [1986]. Foe. London (Penguin Books).

Derham, William. 1713. Physico–Theology or, a demonstration of the Being and Attributs of God, from his works of Creation &... London.

Derham, William. 1715. Astro-Theology, or a Demonstration of the Being and Attributes of God. From a Survey of the Heavens. London.

Gunnerus, Johan Ernst. 1758. Johan Ernst Gunnerus hans Opvækkelige Hyrde-brev til det velærverdige høj- og vellærde Presteskab I Tronhjems Stift. Tronhjem.

Gunnerus, Johan Ernst. 1766–1772. Flora Norvegica. Nidrosiae/Hafniae.

Gunnerus, Johan Ernst. 1784. Critiske Tanker om Kraken, Søeormen og nogle flere Vidunder i havet. Nye Samlig af det kongelige norske Videnskabers Selskabs Skrifter. Bd. I, s. 1-44. Kiøbenhavn.

Hagland, Jan Ragnar. 2002. Biskop Gunnerus’ vitskaplege visitasreiser i Nord-Norge. Nordlit. Arbeidsskrift i litteratur. Det humanistiske fakultet, Universitetet i Tromsø. No 11, s. 111–121.

Hagland, Jan Ragnar. 2005a. Johan Ernst Gunnerus – ei biografisk skisse. I: Nielsen, May-Brith Ohman og Steinar Supphellen (red.), Johan Ernst Gunnerus – Samtid og vitenskaper. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS, s. 11–20.

Hagland, Jan Ragnar. 2005b. Om studiar av norsk språk i ”de smukke Videnskabers” tid. I: Nielsen, May-Brith Ohman og Steinar Supphellen (red.), Johan Ernst Gunnerus – Samtid og vitenskaper. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS, s. 73–87.

Krüger, Johan Gottlob. 1741. Johan Gottlob Krügers Physicotheologische Betrachtungen einiger Thiere. Halle: Carl Herrman Hemmerde.

Lesser, Friedrich Christian. 1754. Einige kleine Schriften theils zur Gescichte der Natur, theils zur Physicotheologie gehörig. Leipzig.

Lucanus, Jo. Godofredus Henricus.1750. Dissertaitionem physico-theologicam qua geogenia et cataclysmologia Whistoniana dubia redditur. Hallae.

ODNB = Oxford Dictionary of  National Biography. http://www.oxforddnb.com.

Oeder, Georg Christian. 1761–1770. Flora Danica I-III. Hafniae. IV–. V. Fr. Müller (ed.) Hafniae 1770–1778.

Philipp, Wolfgang. 1957. Das Werden der Aufklärung in theologiegeschichtlicher Sicht. Göttingen: Vandenhoek Ruprecht.

Rønning, Olaf I. 2005. Gunnerus, Linné og botanikken. . I: Nielsen, May-Brith Ohman og Steinar Supphellen (red.), Johan Ernst Gunnerus – Samtid og vitenskaper. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS, s. 53–63

Sakshaug, Egil. 2005. Gunnerus og marinzoologien. . I: Nielsen, May-Brith Ohman og Steinar Supphellen (red.), Johan Ernst Gunnerus – Samtid og vitenskaper. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS, s. 63–73.

Vidal, Fernando. 2003. Extraordinary Bodies and the Physicotheological Imagination. I: Daston, Lorraine & Gianna Pomata (eds.), The Faces of Nature in Enlightenment Europe. Berlin: BWV  Berliner Wissenschafts-Verlag GmbH, s. 61–96.

 

 

 Active Image

 

 

 Active Image
Active Image
Gunnerusmedaljen i bronse
 
 
 
 
 
 
 

 
 
© 2006 DKNVS 2010